การสืบพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ (Asexual reproduction)

การสืบพันธุ์ของสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียว พืช และสัตว์บางชนิดมีการสืบพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศดังนี้ 

(1) การแบ่งออกเป็นสองส่วน (binary fission) การแบ่งออกเป็นสองส่วนนี้ ส่วนที่แบ่งได้มักจะมีขนาดเท่ากัน พบได้ในสิ่งมีชีวิตจำพวกโพรทีสต์เซลล์เดียว การแบ่งนี้แบบนี้ยังแบ่งออกเป็นหลายวิธี คือ

1. การแบ่งแบบไม่มีทิศทางแน่นอน (nondirectional binary fission) เช่น การแบ่งเซลล์ของอะมีบา จะไม่สามารถบอกทิศทางอย่างไร
2. การแบ่งตามขวางของลำตัว (tranverse binary fission) เช่น การแบ่งเซลล์ของพารามีเชียมโดยนิวเคลียสจะยืดยาวขึ้นตามความยาวของลำตัวแล้วเกิดการคอดเข้าที่ส่วนกลางและขาออกจากกันเป็นพารามีเซียม 2 ตัว
3. การแบ่งเซลล์ตามความยาวของลำตัว (longitudinal binary fission) เช่น การบ่งเซลล์ของยูกลีนา โดยเกิดการแบ่งที่ร้องปากเฟลเจลลัมก่อนแล้วค่อยๆ แบ่งตามความยาวของลำตัวลงมาแล้วมีการแบ่งนิวเคลียสในขณะที่ตัวติดกันอยู่ทำให้มองดูเหมือนยูกลีนา 1 ตัว มี 2 หัว ในที่สุดก็จะขาดออกจากกันเป็นยูกลีนาที่สมบูรณ์ 2 ตัวต่อไป

(2) การแตกหน่อ (budding) การแตกหน่อเป็นการสืบพันธุ์ที่พบได้ในสิ่งมีชีวิตหลายชนิด เช่น ยีสต์ ไฮดรา และพืชชั้นสูง การแตกหน่อของไฮดราจะเริ่มขึ้นทางด้านข้างตัวไฮดราโดยที่เซลล์บริเวณที่จะแตกเป็นหน่อ (bud) จะมีการแบ่งเซลล์แบบไมโทซีสและเพิ่มจำนวนเซลล์ขึ้นเรื่อยๆ ในที่สุดบริเวณนั้นจะเป็นตุ่มและหน่อเหล่านี้จะหลุดออกจากตัวแม่หรือติดกับตัวแม่ก็ได้ ถ้าหากหน่อนี้ติดอยู่กับตัวแม่ก็ทำให้มองดูเป็นกลุ่มหรือกระจุกของไฮดราขึ้น ในฟองน้ำจะมีการสร้างเจมมูล (gemmule) โดยภายในเจมมูลจะมีเซลล์จำนวนมากและอยู่ภายในตัวของฟองน้ำ เมื่อฟองน้ำตายเจมมูลนี้ก็จะหลุดออกเป็นอิสระ เมื่อพบสภาพเหมาะสมก็เจริญเป็นฟองน้ำได้ใหม่อีก ในพืชไบรโอไฟต์พวกลิเวอร์เวิร์ทก็มีการสร้างเจมมา (gemma) ซึ่งมีลักษณะการสร้างคล้ายคลึงกับเจมมูลของฟองน้ำ

(3) การงอกใหม่ (regeneration) พบได้ในสิ่งมีชีวิตหลายชนิดในสัตว์ชั้นสูงมัก จะไม่มีการงอกใหม่ การงอกใหม่อาจจะเป็นการสืบพันธุ์หรือไม่สืบพันธุ์ก็ได้ เช่น ในกรณีที่หางจิ้งจกขาดออกแล้วต่อมาหางจิ้งจกจะงอกขึ้นมาแทนส่วนที่ขาดหายไป อย่างนี้ไม่จัดเป็นการสืบพันธุ์ แต่ในกรณีของดาวทะเล เมื่อนำมาตัดออกเป็นสองส่วนให้ผ่านลำตัวที่อยู่ตรงกลาง (disc) จะพบว่าดาวทะเลสามารถที่จะงอกส่วนที่ขาดหายไปไดโดยส่วนที่มี 3 แขน (arm) จะงอกอีก 2 แขนออกมาและส่วนที่มี 2 แขนจะงอกอีก 3 แขน ออกมาจนเป็นดาวทะเลที่สมบูรณ์ทั้งสิงตัว อย่างนี้จัดเป็นการสืบพันธุ์ได้ สิ่งมีชีวิตที่มีการงอกใหม่ คือ ไฮดรา ดอกไม้ทะเล พลานาเรีย ดาวทะเล เป็นต้น

การสืบพันธุ์ (Reproduction)

การสืบพันธุ์ (reproduction) การสืบพันธุ์ หมายถึง การเพิ่มจำนวนลูกหลานที่ลักษณะเหมือนเดิมของสิ่งมีชีวิต โดยที่สิ่งมีชีวิตรุ่นใหม่ที่เกิดขึ้นนี้จะทดแทนสิ่งมีชีวิตรุ่นเก่าที่ล้มหายตายจากไปทำให้สิ่งมีชีวิตเหลือรอดอยู่ในโลกได้ โดยไม่สูญพันธุ์ไป การสืบพันธุ์มี 2 วิธี คือ

1.การสืบพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ (asexual reproduction) เป็นการเพิ่มจำนวนลูกหลายโดยไม่ต้องอาศัยเพศเข้ามาเกี่ยวข้องละไม่มีการผสมกันของเซลล์สืบพันธุ์ เช่น การแบ่งเซลล์ของแบคทีเรีย การแตกหน่อของไฮดรา

2.การสืบพันธุ์แบบอาศัยเพศ (sexual reproduction) เป็นการสืบพันธุ์ที่ต้องอาศัยเพศโดยที่มีการสร้างเซลล์สืบพันธุ์เพศผู้และเซลล์สืบพันธุ์เพศเมียแล้วผสมกันเกิดเป็นสิ่งมีชีวิตหน่วยใหม่ซึ่งลักษณะเหมือนพ่อและแม่
แนวความคิดต่างๆ เกี่ยวกับการเกิดของสิ่งมีชีวิต แนวความคิดเกี่ยวกับการกำเนิดของสิ่งมีชีวิต อธิบายได้ด้วยทฤษฏีต่างๆ ดังนี้
1. ทฤษฏีการสร้างขึ้นอย่างพิเศษ (special creation theory) เป็นทฤษฏีที่กล่าวว่า สิ่งมีชีวิตในโลกนี้ถูกสร้างขึ้นด้วยอำนาจต่างๆ อันพิเศษเหนือกว่าธรรมชาติ เช่น พระเจ้าเป็นผู้สร้างโลกและสิ่งมีชีวิตทุกชนิดในโลก
2. ทฤษฏีสิ่งมีชีวิตมาจากโลกอื่น (cosmozoic theory) เป็นทฤษฏีที่กล่าวว่าสิ่งมีชีวิตมาจากดวงดาวหรือโลกอื่นซึ่งอยู่ภายนอกโลกของเราออกไป
3.ทฤษฏีสิ่งมีชีวิตเกิดจากสิ่งไม่มีชีวิต (spontaneous generation theory หรือ abiogenesis theory) เช่นการเกิดการเปลี่ยนแปลงของเพรียงคอห่านไปเป็นบาร์ราเคิล โบเทียล (Boethius) ได้เขียนไว้ว่าถ้าขว้างไม้ลงไปในทะเลในไม่ช้าก็จะกลายเป็นหนอนเกิดหัว เกิดเท้า เกิดปีกและขนเมื่อมันโตขึ้นก็จะกลายเป็นห่านขนาดใหญ่ได้
แวน เฮลมอนด์ (Van Helmont) กล่าวว่าถ้าเอาเมล็ดข้าวสาลี เสื้อผ้าเก่า สกปรกใส่ลงในหม้อแล้วทิ้งไว้ที่มืดๆ 21 วัน จะเกิดเป็นหนูขึ้นจากปฏิกิริยาของเมล็ดข้าวสาลีและเสื้อผ้าสกปรกนั้น หรือปลาบางชนิดและกบเกิดขากโคลนและทรายหรือซากพืชซากสัตว์ในบ่อน้ำ เมื่อบ่อน้ำแห้งจะไม่พบว่ามีสิ่งมีชีวิตใดเลย แต่เมื่อฝนตกและมีน้ำเต็มบ่อ ต่อมาจะพบว่ามีลูกอ๊อด ลูกปลาและในที่สุดจะพบกบและปลาขึ้น จึงเชื่อว่าปลาและกบเกิดจากโคลนตมในบ่อน้ำ
4. ทฤษฏีสิ่งมีชีวิตเกิดจากสิ่งมีชีวิต (biogenesis theory) เป็นทฤษฏีที่กล่าวว่าสิ่งมีชีวิตจะเกิดมาจากสิ่งมีชีวิตชนิดเดียวกันเท่านั้น เพราะพบว่าสิ่งมีชีวิตทั่วไปจะมีพ่อและแม่ลูกที่เกิดมาจะมีลักษณะเหมือนกับพ่อแม่ของมันเสมอ
5. สิ่งมีชีวิตเกิดจากสิ่งมีชีวิต (biogenesis) ซึ่งหมายถึงสิ่งมีชีวิตทุกชนิดเกิดจากพ่อแม่ที่เป็นสิ่งมีชีวิตเดียวกัน เช่น แมวต้องเกิดเป็นแมว สุนัขต้องเกิดเป็นสุนัข และคนต้องเกิดจากพ่อแม่ที่เป็นคน เป็นต้น
สิ่งมีชีวิตสร้างเซลล์ใหม่ได้อย่างไร
การแบ่งเซลล์เป็นการเพิ่มจำนวนเซลล์ ผลของการแบ่งเซลล์ทำให้เซลล์มีขนาดเล็กลง แต่มีจำนวนเซลล์เพิ่มขึ้นทำให้สิ่งมีชีวิตนั้นเจริญเติบโต เซลล์โพรคาริโอล เช่น เซลล์แบคทีเรียมีการแบ่งเซลล์แบบไบนารีฟิชชัน (binary fission) คือการแบ่งแยกตัวจาก 1 เป็น 2 เซลล์พวกยูคาริโอล การแบ่งเซลล์ ประด้วย 2 ขั้นตอน คือ การแบ่งนิวเคลียส (karyokinesis) และการแบ่งพวกไซโทพลาซึม (cytokinesis) การแบ่งนิวเคลียสและดารแบ่งไซโทพลาซึม ยังแบ่งออกเป็นลักษณะต่างๆ ได้อีก คือการแบ่งนิวเคลียส แบ่งออกได้เป็น 2 แบบ คือ
1.การแบ่งนิวเคลียสแบบไมโทซีส (mitosis) ทำให้เรียกการแบ่งเซลล์แบบนี้ว่าการแบ่งเซลล์แบบไมโทซีส
2.การแบ่งเซลล์แบบไมโอซีส (meiosis) ทำให้เรียกการแบ่งเซลล์แบบนี้ว่าการแบ่งเซลล์แบบไมโอซีส